پرسيد : عقل چيست ؟ فرمود : « آن است كه به‌واسطهء آن خداوند پرستش مىشود و بهشت كسب . . . . » پس خداوند به وسيلهء عقل پرستش مىشود و به وسيلهء عقل شناخته مىشود و وسيلهء كسب و وارد شدن در بهشت است و انسان عاقل قادر بر تحمّل سختيها و صبر بر ناملايمات در زندگى دنياست و به‌واسطهء عقل به يقين مىرسد كه دنيا فانى است و محلّ عبور ، و آخرت باقى و جاويدان و محلّ بقا و ماندگارى است ، و لذا باقى جاويد را بر فانى گذرا ترجيح مىدهد . كلينى از امام رضا ( ع ) روايت مىكند كه فرمود : « عقل هديهء خداوند است و ادب دشوار ؛ هركس به تكلّف ادب داشته باشد بر انجام آن توانا مىگردد ، و هركس به تكلّف خود را عاقل نشان دهد ، تنها جهل را مىافزايد . » آنچه كه در بيان اين دو امام ( ع ) شايستهء توجّه است اين كه ، هر دو به دو نوع عقل در انسان اشاره كرده‌اند : 1 - عقل نظرى كه موهبتى است از خداوند به بنى آدم ، كه به‌واسطهء آن استحقاق خلافت بر زمين را كه همان امانتى است كه پذيرفته‌اند ، پيدا مىكنند . 2 - عقل عملى كه آدمى در زندگىاش آن را كسب مىكند و از راه تجربه آن را فرامىگيرد . به‌واسطهء عقل نخست تشخيص مىدهد و به‌واسطه دومى رفتار مىكند و به خوبى و بدى مىپردازد . بسيارى از افراد مطمئن در حديث و انديشه ، مثل غزّالى در احياء و راغب در مفردات ، آورده‌اند كه على ( ع ) اين دو تقسيم را با صراحت فرموده است : « عقل را دوگونه يافتم : مطبوع و مسموع ؛ و اگر مطبوع نباشد ، مسموع سودمند نمىافتد . . . . » به اوّلى ، يعنى عقل مطبوع ، پيامبر ( ص ) هم اشاره كرده و فرموده‌اند : « خداوند آفريده‌اى گرامىتر از عقل نيافريد . » كه همان فكر و قوّهء عاقله مىباشد . به عقل دوم ، يعنى مسموع ، هم اشاره فرمودند : « هيچ‌كس چيزى بهتر از عقلى كه او را به هدايت فراخواند و يا از زشتى بازدارد ، كسب نكرده است . » كه همان عمل است . عصارهء اين ميوه‌هاى رسيده و لذيذ را ، راغب در اين عبارت گوياى خود آورده است : « عقل به آن قوّهء آمادهء پذيرش علم گفته مىشود ، و به علمى كه از آن قوه بهره‌مند مىشود نيز عقل گفته مىشود . » اين عين عبارت امام كاظم ( ع ) است كه فرمود : « عقل ، با علم است . » و به اين آيه استشهاد كرده‌اند : وَ تِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَ ما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ « 1 » .

--> ( 1 ) - عنكبوت ( 29 ) آيهء 43 : و اين مثلها را براى مردم مىزنيم ولى جز دانشوران آنها را درنيابند .